Absoluut Nobelwaardig werk, oordelen de chemici die wij spraken over de Nobelprijs voor Henri Kagan en Kenso Soai voor “het ontdekken van niet-lineaire effecten en autokatalyse in asymmetrische organische synthese”.  Maar de timing roept toch wat verbazing op. ‘Eigenlijk is de volgorde verkeerd.’

‘Wat een dag! Twee enorme onderscheidingen binnen het organisch-chemische werkveld. Erg mooi!’, mailt Thomas Hansen (VU Amsterdam) enthousiast vanuit de trein. Hij is onderweg naar Den Haag voor de uitreiking van de Spinozapremie aan mede-organicus Hermen Overkleeft (Universiteit Leiden). En Hansen is de niet enige, zo blijkt al snel. Ook Jan van Maarseveen (Universiteit van Amsterdam) mailt terwijl hij en route is naar het Spinozafuifje. ‘Een zeer terechte Nobelprijs. Toen Sharpless, Noyori en Knowles de Nobelprijs gekregen [in 2001, red.] was Kagan nét buiten de boot gevallen. Nu is het dan de asymmetrische autokatalyse die wordt erkend, ofwel het product versnelt zijn eigen vorming en dat ook nog eens asymmetrisch. Veel werk van Syncom, nu Symeres, heeft dit als theoretische basis. En eigenlijk gaat het terug tot het ontstaan van leven; asymmetrische autokatalyse staat immers aan de basis hiervan.’

Fundamentele grondslag

‘Het is een interessante Nobelprijs, wel een beetje atypisch’, zegt Floris Rutjes (Radboud Universiteit). ‘Meestal zien we dat de Nobelprijzen gaan naar ontdekkingen waar ook al toepassingen voor zijn, maar dit is heel fundamenteel onderzoek. Dit werk lag ten grondslag aan de asymmetrische katalyse waarvoor eerder al de Nobelprijs is toegekend. Het is dus eigenlijk de verkeerde volgorde.’ Maar dat mag de pret niet drukken, aldus Rutjes. ‘Het is zeker Nobelprijswaardig baanbrekend onderzoek. Heel relevant werk en het heeft veel inzichten geleverd in fundamentele aspecten van asymmetrische katalyse. Ook al is het een beetje laat, het is terecht dat beide heren alsnog de erkenning krijgen. Kagan is breed gezien als een pionier in dit veld en de Soai-reactie is ook heel bekend. Hun werk heeft breed ingang gevonden in de organische synthese.’

De volgende dag bellen we nog even met Thomas Hansen. ‘Ik vind het enorm mooi dat deze twee de Nobelprijs hebben gekregen, chiraliteit vind ik een fascinerend onderwerp.’ Ook hij is wat verbaasd over de timing. ‘Het is inderdaad wel een gekke volgorde, in 2001 ging de prijs naar asymmetrische katalyse en toen werd Kagan ook al genoemd en nu, 25 jaar later, gaat de prijs alsnog naar het werk dat de basis vormt voor die 2001 prijs. Ik ben blij dat de erkenning voor Kagan en Soai er uiteindelijk toch is gekomen.’ In tegenstelling tot Rutjes vindt hij de prijs niet ‘atypisch’. ‘Geen toepassingen? Dat ben ik niet helemaal eens met Floris, want dit werk heeft wel degelijk praktische impact. Bijvoorbeeld bij het synthetiseren van geneesmiddelen is het essentieel dat je de juiste enantiomeer maakt. Daar heb je gereedschappen voor nodig en de basis daarvan ligt in dit werk.’

Stereochemie colleges

Volgens Hansen is het werk van Kagan en Soai nog steeds relevant. ‘Chemici kunnen vrijwel ieder molecuul maken, maar zodra het chiraal wordt is de uitdaging meteen vele malen groter. De bindingen maken, dat gaat prima, maar als je ook de ruimtelijke ordening wilt controleren, begint het spel pas echt. Daarvoor heb je specifieke reacties nodig en het werk van deze twee laureaten vormt daar de grondslag van. Voordat de kennis van deze twee er was, hadden we geen grip op die ruimtelijke ordening. Ook nu we met fotokatalyse en elektrokatalyse weer veel nieuws kunnen doen, grijpen deze benaderingen vaak terug op hun concepten.’ In zijn onderwijs is het sowieso een vast onderdeel. ‘In mijn colleges stereochemie pak ik altijd de Soai-reactie erbij en dat blijft voor de studenten een lastig begrip. Nu kan ik de Nobelprijs erbij halen om de relevantie ervan te onderstrepen. Dat wordt extra leuk.’