Hoe is het om als wetenschapper voor een zaal vol beroemdheden te staan? Neurogeneticus Rosa Rademakers maakte het mee, toen ze in april de prestigieuze Breakthrough Prize voor haar werk in ontvangst nam. ‘Stond ik daar opeens tussen sterren als Christina Aguilera en Lionel Richie vragen van journalisten te beantwoorden.’

In 2011 ontdekte Rosa Rademakers aan de Mayo Clinic in Florida de meest voorkomende genetische oorzaak van zowel frontotemporale dementie (FTD) als de spierziekte amyotrofische laterale sclerose (ALS). Beide ziekten bleken veroorzaakt te kunnen worden door één en hetzelfde genetisch defect, dat in bijna een derde van alle families met FTD of ALS voorkomt. Voor haar werk ontving Rademakers afgelopen jaar de Breakthrough Prize, de grootste wetenschappelijke geldprijs ter wereld – die ook nog eens wordt uitgereikt in een zaal vol pop- en filmsterren.

Wat bleek: net geen tien jaar geleden sprak C2W | Mens & Molecule met de Nederlands-Vlaamse onderzoeker over haar toen al glansrijke carrière in Amerika en waar ze over tien jaar graag zou staan. Om te kijken wat van die voorspellingen is uitgekomen, zochten we Rademakers terug op. Dit keer op haar kantoor in het met groen omringde VIB-UAntwerpen Centrum voor Moleculaire Neurologie, waar ze sinds 2019 directeur van is.

Gefeliciteerd met het winnen van de Breakthrough Prize! Waarom heeft jouw ontdekking de prijs in de wacht gesleept, denk je?

‘Het heeft FTD en ALS dichter bij elkaar gebracht, door aan te tonen dat het eigenlijk twee ziekten zijn die samen op een spectrum liggen. Na de ontdekking zijn er ontzettend veel onderzoeksgroepen gaan werken aan deze ziekten, met de vraag of er mechanismen te ontrafelen vielen en therapieën te ontwikkelen. Het heeft daarmee een hele boost gegeven aan het onderzoeksveld.’

En zijn die therapieën er inmiddels al?

‘Nee. Maar we zijn dichterbij dan ooit om iets voor families met dit genetisch defect te doen. Er lopen nu klinische studies, met honderden laboratoria in de wereld die werken rond deze ontdekking. Daar komt ook heel veel kennis uit over neurologische ziekten in het algemeen, zoals hoe hersencellen afsterven of hoe processen in de hersenen verlopen.’

Bij de Mayo Clinic onderzocht je ook een andere oorzaak van FTD: verlies van het eiwit progranuline.

‘Dat komt door een andere genmutatie, die we ontdekten in 2006. Die publicatie is grappig genoeg vandaag exact twintig jaar geleden gepubliceerd (interview vond plaats op 16 juli, red.). Ik kreeg vanochtend allemaal e-mails van patiëntenorganisaties om het te vieren. Ook hiervoor lopen nu heel veel klinische studies, voornamelijk met gentherapieën om de verdwenen progranuline terug te brengen. Ik denk dat dit veel kans op slagen heeft.’

Toevallig vroegen we je haast tien jaar geleden of hier binnen tien jaar een therapie voor zou zijn. Je antwoordde toen ‘ja’, maar dat is niet gelukt. Hoe kijk je hier nu naar?    

‘Ik denk niet dat het nog heel veel scheelt. Er zijn veel trials gefaald, mogelijk omdat ze niet op het juiste mechanisme ingezet hebben. Zo is het wel gelukt om de hoeveelheid progranuline in het bloed te verhogen, maar dat is niet waar het zijn functie moet uitoefenen. Huidige gentherapieën proberen progranuline het brein in te shuttelen, en die hebben denk ik wel een goede kans van slagen. Verder zit er veel meer werk in het laten goedkeuren van een nieuw medicijn dan ik toen dacht. Dat zijn dingen waar ik tien jaar geleden heel naïef over was. Ik dacht: ik zoek gewoon een gen, en dan komt het allemaal wel goed. Nu besef ik dat medicijnontwikkeling voor een zeldzame ziekte als FTD zeer complex is, onder andere door hele dure studies met een beperkte patiëntenpopulatie. Toch zou het mij verbazen als we er over tien jaar nog steeds niet zijn.’

Ook ging het destijds over de verschuiving van klassieke genetica naar een wereld met computers en bioinformatica en vroegen we of je jezelf zou omscholen. Is dat gebeurd?

‘Nee. Maar veel van de mensen in mijn groep zijn daar nu wel handig in. Genetici in mijn groep zijn echt informatici. Het gaat niet meer alleen over genetica, maar ook over transcriptomics, proteomics, enzovoort. Ik vind het nog steeds heel leuk om nieuwe genen te ontdekken, maar we proberen ons onderzoek ook te vernieuwen door in te zetten op celmodellen. Zo groeien we bijvoorbeeld neuronen en andere hersencellen uit humane stamcellen. Daarbij bestuderen we hoe die anders zijn als er een mutatie in zit.’

Coderen is dus niet aan jou besteed?

‘Ik moet eerlijk zeggen dat ik besloten heb om dat niet nog helemaal uit te gaan zoeken. Wel hoor ik uit mijn groep dat programma’s als ChatGPT het coderen veel makkelijker maken. Zelfs mensen die net een master afgerond hebben in bijvoorbeeld biomedische wetenschappen duiken nu met gemak in een project waarbij je heel veel bioinformatica moet doen.’

Waar zou je over nog eens tien jaar willen staan?

‘Mensen zeiden tien jaar geleden al dat genetica zou verdwijnen, maar dat doen we nu nog steeds heel veel. Je moet toch altijd blijven puzzelen om dingen te vinden. Ik geloof ook niet dat AI alles gaat overnemen. Volgens mij is er nog steeds nood aan mensen die echt goed nadenken over een ziekte, de kliniek en pathologie, en hoe we dat allemaal samenbrengen. Als mens kijk je daar op een andere manier naar dan zo’n AI-tool kan doen. Ik denk dat we nog steeds bezig zullen zijn om genen en risicofactoren te vinden. Maar ik hoop wel dat er over tien jaar in elk geval therapieën voor FTD zijn. Ook denk ik dat het belang om dementie zo vroeg mogelijk te detecteren de komende jaren zal groeien. Patiënten in zo’n vroege fase hoop ik meer te gaan bestuderen. Maar ik weet niet of dat nog hier in Antwerpen zal zijn.’

Daarover gesproken, in 2017 woonde je met jouw gezin in Florida en vertelde je ons dat je daar nog lang wilde blijven. Toch kwam je twee jaar later terug naar België. Waarom?

‘Ik vond het fantastisch bij de Mayo Clinic. Maar op een gegeven moment ging moleculair bioloog Christine van Broeckhoven, die de leiding had van het VIB-UAntwerpen Centrum voor Moleculaire Neurologie, met pensioen. Toen kreeg ik een telefoontje van de baas van het VIB om de positie over te nemen. Die is toen persoonlijk naar Florida gekomen om mij te overtuigen. Ik besefte dat als we ooit terug naar België wilden komen, het toen de kans was. Onze kinderen waren vijf en zeven en hun hele familie woonde in Nederland of België. Daarom zijn we toch verhuisd.’

Maar in de toekomst komt er dus mogelijk een nieuwe verhuizing aan?

‘Ik heb tot de dag van vandaag gemengde gevoelens over de terugkeer naar België. Ik vind het geweldig wat we met het VIB-centrum gedaan hebben, dat zeker twee keer in grootte is toegenomen. Maar ik vind dat onderzoek in Amerika veel sneller vooruitgaat.’

Waar ligt dat aan?

‘Iedereen denkt daar groter. Nu zijn er natuurlijk bepaalde onderzoekslijnen die daar zwaar onder druk staan, maar Europa moet Amerika niet afschrijven. Als je daar een beurs krijgt, gaat het nog steeds over veel geld. Het slagingspercentage bij ons om geld van de overheid te krijgen is daarentegen heel laag, waardoor iedereen met elkaar in competitie is. Dat creëert meteen al een moeilijkere sfeer. Daarom sluit ik niet uit dat als de kinderen over zes jaar klaar zijn met de middelbare school ik misschien weer op zoek ga naar nieuwe uitdagingen. Maar wat en waar ligt nog volledig open.’

En dan de grote vraag: hoe was het om bij de ceremonie van de Breakthrough Prize te zijn?

‘Ik was zo onder de indruk dat ik het achteraf eigenlijk nog eens zou willen meemaken. Het was allemaal heel veel in één keer. Als je de kans krijgt om een filmster te ontmoeten, leef je daar naartoe. Maar wanneer je er opeens vijftig op een avond ziet is dat overweldigend. Een dag van tevoren hadden we nog een soort van repetitie en werd ons verteld dat er bij de prijsuitreiking een rode loper zou zijn. Dat had ik gewoon geregistreerd, maar besefte nog niet echt wat dat zou inhouden (lacht). Stond ik daar opeens tussen sterren als Christina Aguilera en Lionel Richie vragen van journalisten te beantwoorden. Hoe absurd is dat?’

Heb je nog gave mensen ontmoet?

‘Ik kreeg de trofee overhandigd door zanger John Legend, dat was zeker niet verkeerd (lacht). Maar ik moet toegeven dat ik de helft van de tijd niet wist wie al die mensen waren. Mijn tienerdochters waren erbij, en die hadden de tijd van hun leven. Ikzelf was heel blij met mijn selfie met acteur Rob Lowe, die was meer uit mijn tijd. Daarna zijn we nog op een afterparty beland met mensen als Bill Gates en Lady Gaga. Ja, het was echt een unieke ervaring.’