Het blijft verhelderend en geruststellend tegelijkertijd om regelmatig weer een stapje terug in de tijd te doen, merkte hoofdredacteur Esther Thole onlangs weer tijdens de onthulling van het Nationaal Chemisch Erfgoed.

Hoeveel er ook elke dag weer aan de hand is en hoe snel de tijd ook voortdendert, het blijft verstandig en interessant (en ook gewoon leuk) om bij tijd en wijle even de blik op het verleden te richten. Niet om een of ander historisch fata morgana op te roepen om het actuele wensdenken te ondersteunen, maar om proberen te begrijpen hoe we van toen naar nu zijn gekomen.

Ik vind het steeds weer fascinerend om te zien hoe sommige zaken die nu volstrekt vanzelfsprekend zijn ooit totaal ondenkbaar waren, terwijl er tegelijkertijd ook zo ontzettend veel gelijk is gebleven. Dat bleek maar weer eens tijdens de recente benoeming van voormalig laboratorium Leeuwenbergh in Utrecht tot Nationaal Chemisch Erfgoed.

‘Tot die tijd was scheikunde een discipline die uitsluitend theoretisch werd bedreven’ 

Voorafgaand aan de feestelijke onthulling van de plaquette op de gevel was er een mini-symposium waarin de scheikundige geschiedenis van dit gebouw en vooral de figuur van Gerrit Jan Mulder als grote roerganger in die geschiedenis, centraal stond. Voor wie dit allemaal even niets zegt een korte samenvatting: aan deze Mulder, mid 19e eeuw hoogleraar scheikunde in Utrecht, danken we in Nederland de centrale plaats van het laboratorium in chemisch onderwijs en onderzoek. Tot die tijd was scheikunde een discipline die uitsluitend theoretisch werd bedreven. In de academische omgeving zelf de handen uit de mouwen steken om praktische oefeningen te doen, was voor de hooggeleerde heren van die tijd ondenkbaar.

Mulder zag dat anders en zorgde ervoor dat Utrecht het eerste academische laboratorium voor onderwijs en onderzoek kreeg. Hij zette iets in gang, waarvan we ons nu niet meer kunnen voorstellen dat het er ooit niet was. Dat je scheikunde zou kunnen studeren zonder ooit zelf in een lab een experiment uit te voeren. Ondenkbaar. Net zoals het nu voor (velen van) ons ondenkbaar is dat in de (nabije?) toekomst chemici nog uitsluitend op een beeldscherm werken en alleen van afstand naar hun compleet gerobotiseerde, zelfsturende laboratoria kijken. En dat die chemici dan lachend op een symposium naar de geschiedenis van het lab luisteren. Stel je voor, chemici stonden toen gewoon zelf syntheses uit te voeren. Dat verzin je toch niet!

Tegelijkertijd riepen de drie buitengewoon geanimeerde presentaties over Mulder ook veel herkenning op. Bijvoorbeeld toen de rivaliteit tussen Mulder en de Duitse topchemicus van die tijd, Justus von Liebig, ter sprake kwam. Toegegeven, het taalgebruik was niet helemaal van het rioolniveau dat je nu op de socials aantreft, maar beide heren zagen er geen been in elkaar openlijk en meermaals flink de maat te nemen. Gaslighting 19th century-style.

Grote ego’s, korte lontjes, elkaar het licht in de ogen niet gunnen — soms lijkt de tijd wel degelijk stil te staan. Dat werd bovendien nog extra weerspiegeld toen ook de sprekers elkaar op sympathieke doch scherpe, en voor de aanwezigen vermakelijke, wijze begonnen te corrigeren. Zolang we dat maar op een open en positief-kritische manier blijven doen, ach, dan komt het met die ondenkbare toekomst ook wel goed.